مجله شناخت، رفتار، یادگیری 3 پیاپی 9 1405 01 01 The Effect of Teaching Concept Map Drawing on Self-Regulation, Retention, and Comprehension in Sixth-Grade Science تأثیر آموزش ترسیم نقشه‌های مفهومی بر خودتنظیمی، یادداری و درک و فهم علوم‌تجربی ششم ابتدایی 1 17 10.61838/jcbl.304 FA رباب میراثی گروه روانشناسی ، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران جواد مصرآبادی گروه علوم تربیتی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران علی‌نقی اقدسی گروه روانشناسی ، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران Journal Article 1404/05/02 This study aimed to examine the effectiveness of teaching concept map drawing on self-regulation, retention, and comprehension of science concepts among sixth-grade female students. This quasi-experimental research employed a pretest-posttest design with a control group. The statistical population included all sixth-grade female students in Marand City during the 2024–2025 academic year. Fifty students were selected through convenience sampling and randomly assigned to experimental and control groups (25 each). The experimental group received eight sessions of concept map training based on a validated instructional package, while the control group received traditional classroom instruction. Data were collected using the Bouffard Self-Regulation Questionnaire (1995) and teacher-made tests of retention and comprehension. Data analysis was conducted using multivariate analysis of covariance (MANCOVA) via SPSS-27 software. The results indicated that concept map instruction had a significant effect on self-regulation (F=5.505, p=0.023, η²=0.109), retention (F=62.252, p<0.001, η²=0.580), and comprehension (F=50.054, p<0.001, η²=0.640). Students in the experimental group outperformed the control group in all posttest variables. The Wilks’ Lambda test (λ=0.195, F=43.241, p<0.001, η²=0.751) confirmed the overall multivariate effect of concept map training on dependent variables. Teaching through concept map drawing significantly improved students’ self-regulation, retention, and comprehension in science learning. The visual and structural organization of concepts promoted meaningful learning and cognitive engagement. It is recommended that science teachers integrate concept mapping as an active learning strategy to enhance conceptual understanding and self-directed learning. این پژوهش با هدف بررسی اثربخشی آموزش ترسیم نقشه‌های مفهومی بر خودتنظیمی، یادداری و درک و فهم مفاهیم علوم‌تجربی در میان دانش‌آموزان دختر پایه ششم ابتدایی انجام شد. پژوهش حاضر از نوع نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون و پس‌آزمون همراه با گروه کنترل بود. جامعه آماری شامل کلیه دانش‌آموزان دختر پایه ششم ابتدایی شهر مرند در سال تحصیلی 1403-1404 بود که از میان آن‌ها 50 نفر با روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب و در دو گروه آزمایش و کنترل (هر یک 25 نفر) جایگزین شدند. گروه آزمایشی طی هشت جلسه، آموزش ترسیم نقشه‌های مفهومی را بر اساس بسته آموزشی تأییدشده توسط متخصص روان‌شناسی تربیتی دریافت کرد، در حالی‌که گروه کنترل آموزش مرسوم مدرسه را گذراند. ابزار گردآوری داده‌ها شامل پرسشنامه خودتنظیمی بوفارد (1995) و آزمون‌های معلم‌ساخته یادداری و درک مطلب بود. داده‌ها با استفاده از آزمون تحلیل کوواریانس چندمتغیره (MANCOVA) و نرم‌افزار SPSS-27 تحلیل شدند. نتایج نشان داد آموزش مبتنی بر نقشه‌های مفهومی بر خودتنظیمی (F=5.505, p=0.023, η²=0.109)، یادداری (F=62.252, p<0.001, η²=0.580) و درک و فهم (F=50.054, p<0.001, η²=0.640) دانش‌آموزان تأثیر معناداری داشت. دانش‌آموزان گروه آزمایش در مقایسه با گروه کنترل پس از مداخله، میانگین بالاتری در هر سه متغیر نشان دادند. نتایج آزمون لامبدای ویلکز (λ=0.195, F=43.241, p<0.001, η²=0.751) نیز تأثیر کلی آموزش نقشه مفهومی بر مجموعه متغیرهای وابسته را تأیید کرد. یافته‌ها نشان دادند که ترسیم نقشه‌های مفهومی موجب بهبود خودتنظیمی، افزایش یادداری مطالب و ارتقای درک و فهم مفاهیم علوم‌تجربی در دانش‌آموزان می‌شود. این روش آموزشی با سازمان‌دهی بصری مفاهیم و تقویت یادگیری معنادار، ابزار مؤثری برای بهبود عملکرد شناختی دانش‌آموزان است. توصیه می‌شود معلمان علوم در طراحی و اجرای درس‌ها از نقشه‌های مفهومی به‌عنوان یک رویکرد یاددهی ـ یادگیری فعال استفاده کنند.

https://journalcbl.com/index.php/jcbl/article/download/304/207