رابطه تفکیک خویشتن و ابعاد هویتی با نگرش سیاسی و اجتماعی دانشجویان: نقش میانجی ویژگی‌های شخصیتی

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش میانجی ویژگی‌های شخصیتی در رابطه تفکیک خویشتن و ابعاد هویتی با نگرش‌های سیاسی و اجتماعی دانشجویان انجام شد. این پژوهش توصیفی-همبستگی از نوع تحلیل مسیر بود. جامعه آماری شامل دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز در سال تحصیلی 1402-1403 بود که از میان آنان 300 نفر به روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه تفکیک خویشتن، نسخه توسعه‌یافته مقیاس عینی وضعیت هویت ایگو، پرسشنامه پنج‌عاملی نئو، مقیاس استبدادگرایی جناح راست و مقیاس جهت‌گیری اجتماعی هاریسون بود. داده‌ها با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون و مدل‌سازی معادلات ساختاری در نرم‌افزارهای SPSS-24 و AMOS-24 تحلیل شدند. نتایج نشان داد تفکیک خویشتن اثر مستقیم معناداری بر نگرش سیاسی و اجتماعی نداشت، در حالی که هویت پیشرفته بر نگرش سیاسی اثر مستقیم معناداری داشت و هویت‌های پیشرفته، به‌تعویق‌افتاده و زودشکل‌یافته به‌طور مستقیم نگرش اجتماعی را پیش‌بینی کردند. بازبودن به تجربه، رابطه تفکیک خویشتن با نگرش سیاسی (β=-0.045) و نگرش اجتماعی (β=0.046) را به‌طور معناداری میانجی‌گری کرد و وظیفه‌شناسی نیز میانجی رابطه تفکیک خویشتن با نگرش اجتماعی بود (β=0.061). بازبودن به تجربه همچنین در رابطه همه ابعاد هویت با نگرش‌های سیاسی و اجتماعی نقش میانجی معناداری داشت. توافق‌پذیری در برخی مسیرهای هویت به نگرش سیاسی و روان‌رنجورخویی و وظیفه‌شناسی در برخی مسیرهای هویت به نگرش اجتماعی نقش میانجی داشتند. شاخص‌های برازش مدل نیز مطلوب بودند (χ²/df=2.89، CFI=0.94، GFI=0.93، TLI=0.95، RMSEA=0.072). ویژگی‌های شخصیتی، به‌ویژه بازبودن به تجربه و وظیفه‌شناسی، سازوکارهای مهمی در انتقال اثر تفکیک خویشتن و وضعیت‌های هویتی به نگرش‌های سیاسی و اجتماعی دانشجویان هستند و نشان می‌دهند که انعطاف‌پذیری شناختی و سازمان‌یافتگی درونی در شکل‌گیری جهت‌گیری‌های اجتماعی-سیاسی نقش اساسی دارند.